دانشگاه آزاد اسلامی واحد دامغان
دانشکده علوم
گروه زیست شناسی
پایان نامه کارشناسی ارشد
بررسی فون مارهای منطقه مارکوه در استان سمنان
استاد راهنما
دکتر هومن شجیعی
استاد مشاور
دکتر عبدالحسین شیروی
دانشجو
سکینه اکبرپور
زمستان 90
تقديم به پدر و مادر عزيزم
خدای را بسی شاکرم که از روی کرم پدر و مادری فداکار نصیبم ساخته تا در سایه درخت پر بار وجودشان بیاسایم و از ریشه آنها شاخ و برگ گیرم و از سایه وجودشان در راه کسب علم ودانش تلاش نمایم .
والدینی که بودنشان تاج افتخاری است بر سرم و نامشان دلیلی است بر بودنم چرا که این دو وجود پس از پروردگار مایه هستی ام بوده اند دستم را گرفتند و راه رفتن را در این وادی زندگی پر از فراز و نشیب آموختند.
آموزگارانی که برایم زندگی؛ بودن و انسان بودن را معنا کردند
حال این برگ سبزی است تحفه درویش تقدیم آنان….
فهرست مطالب
فصل اول: کلیاتی در مورد مارها
مقدمه2
1-1 خاستگاه خزندگان4
1-2طبقه بندی خزندگان6
1-3مشخصات کلی خزندگان7
1-4 سابقه مطالعاتی مارها در ایران8
1-5طبقه بندی مارها9
1-6مشخصات ظاهری مارها10
1-7آناتومی مارها12
1-8نقش مارها در زندگی انسان13
1-9 حواس در مارها15
1-10رفتار شناسی در مارها17
1-11رژیم غذایی در مارها17
1-12شیوه های شکار در مارها18
1-13 نقش مارها در طبیعت و زنجیره های غذایی20
1-14 انواع سم مارها20
1-15ترکیبات موجود در سم مار و فرآورده های تولیدی آن21
1-16مکانیسم عملکرد سم در ایجاد ورم، تاول و نکروز بافتی23
1-17مکانیسم عملکرد سم در ایجاد فلج23
1-18مکانیسم عملکرد سم در ایجاد خونریزی23
1-19تولید مثل در مارها24
فصل دوم: مواد و روشها
2-1منطقه مطالعاتي26
2-2خاك منطقه26
2-3پوشش گياهي26
2-4 آب و هوا26
2-5نمونه برداري27
2-6زمان نمونه برداري27
2-7وسايل مورد نياز27
2-8 روش هاي جمع آوري نمونه27
2-9روش نگهداري و مطالعه نمونه ها28
2-10روش مطالعه نمونه در زيستگاه28
2-11 بررسي بيومتريك و مريستيك28
فصل سوم: نتایج
3-1خانواده کلوبریده32
3-2شتر مار شیرازی32
3-3خانواده ویپریده(افعی ها)36
3-4 مار شاخدار36
3-5افعی با گرزه مار41
فصل چهارم: بحث44
نتیجه گیری48
پیشنهادات49
منابع50
چکیده انگلیسی56
چکیده
هدف از این پایان نامه جمع آوری و شناسایی مارهای منطقه مارکوه شهرستان دامغان واقع در استان سمنان بود. لذا از فروردین 1389 تا تیر 1390 قسمت های مختلف این منطقه مورد جستجو قرار گرفت و تعداد 10 نمونه مار شامل 3 گونه از 3 جنس و 2 خانواده جمع آوری و مورد مطالعه و شناسایی قرار گرفت. نتایج حاصل از شناسایی نمونه ها با توجه به کلید شناسایی از این قرار است.
شتر مار شیرازیSpalerophis diadema shiraziana مار شاخدار Pseducerastes persicus و گرزه مار Vipera lebetina obtusa
فراوانی شتر مار شیرازی Spalerophis diadema shiraziana از دیگر نمونه ها بیشتر بود . این مار غیر سمی و متعلق به خانواده کلوبریده می باشد.
مار شاخدار Pseducerastes persicus و گرزه مار Vipera lebetina obtusa متعلق به خانواده ویپریده و سمی هستند.
کلمات کلیدی:ایران، استان سمنان، دامغان، مار کوه،Viperidae ,Colubridae
فصل اول
کلیاتی در مورد مارها
مقدمه
کشور ایران بین 25 تا 40 درجه عرض شمالی در 64 درجه طول شرقی واقع شده است. دوسوم وسعت ایران در نیمه جنوبی منطقه معتدله شمالی و یک سوم منطقه گرم زمین قرار گرفته و هم چنین هم عرض بودن آن با دریا، آب و هوای معتدل یا نسبتاً گرم مدیترانه ای باید بر ایران حکم فرما باشد، ولی نزدیکی با مدار راس السرطان باعث شده که نواحی بیابانی نیمکره شمالی ناحیه وسیعی از سرزمین ایران را در بر می گیرد و بر شرایط آب و هوایی آن تأثیر چشمگیری بگذارد(رستگار پویایی)
با این وجود قرار گیری موقعیت ایران در مسیر وزش باد های مرطوب غربی و وجود ارتفاعات بلند، تنوع گیاهی و جانوری را به شدت تحت تأثیر قرار داده است و زیستگاههای گوناگون و متعددی را به وجود آورده است این عوامل موجب پیدایش تنوع قابل توجهی از خزندگان شده است.خزندگان به دلیل تغذیه ازآفات گیاهی و کنترل محصولات کشاورزی و در تنظیم جمعیت هزاران گونه از بی مهرگانی که از آنها استفاده غذایی می کنند. اهمیت و نقش بسزایی دارند. در بسیاری از کشورها گونه های زیادی از خزندگان بخصوص لاک پشت ها خوراکی هستند و به عنوان یک غذای مقوی مصرف می شوند.(2و3)
تاکنون 212 خزنده، شامل 11 گونه لاک پشت،79 گونه مار، 120 گونه سوسمار، 1 گونه کرم سوسمار و 1 گونه کروکودیل در ایران گزارش شده است.(16)
مهمترین مطالعات را در مورد مارهای ایران محمود لطیفی انجام داده و نتایج آن را در کتاب مارهای ایران ارائه داده است.
بزرگترین خانواده در مارهای ایران و جهان ،خانواده کلوبریده می باشد که شامل 78% کل مارهای جهان است.(6)
منطقه مارکوه در جنوب شرقی شهرستان دامغان واقع شده و به علت داشتن موقعیت خاص و کمترین بارندگی سالانه فقط جانورانی را می توان یافت که نسبت به کمبود آب مقاومت بیشتری دارند.
در سالهای 1389 و 1390 منطقه مارکوه مورد بررسی و مطالعه قرار گرفت و مجموعا 10 نمونه مار شامل 3 گونه از 3 جنس و 2 خانواده جمع آوری شد.
1-1-خاستگاه خزندگان:
درباره پیدایش خزندگان نظریه ها و عقاید مختلفی وجود دارد. مطالعه فسیل شناسی ثابت می کند که این جانوران بیش از 100 میلیون سال پیش (136-65) و قبل از ظهور پستانداران بر روی کره زمین وجود داشته اند. محل و مبدأ ظهور خزندگان به طور کامل و دقیق مشخص نیست. ظاهراً خزندگان مانند سایر موجودات از زندگی در آب منشأ گرفته اند و سپس به خشکی نقل مکان کرده اند. خزندگان مانند ماهیان نیستند که منحصراً در آب زندگی کنند و یا دوزیستان که به خاطر نوزادانشان به حومه آب رفته باشند.(8)
خزندگان در دوران کربونیفر 165 میلیون سال پیش به وجود آمده اند.(4). مارها در دوران دوم زمین شناسی (دوره ژوراسیک) از نوعی خزنده دریایی از بین رفته به نام اژیالوزوریده(Aigialosauridae) جدا شده اند. این خزندگان از تیره وارانیده و از فوق خانواده پلاتی نوتا بوده و دارای اندامی کوچک و دمی قوی برای شنا بوده اند و در اوایل دوره کرتاسه هم در آب و هم در خشکی زندگی می کرده اند. اولین اثر سنگواره ای مارها از جنس منقرض شده دینیلیزی ایده(Dinilysia pataponia) به دست آمده است.
پالئوفیس(Paleophis) از قدیمی ترین مارهای شناخته شده است که به اواخر دوره کرتاسه و اوایل دوره ائوسن تعلق دارد. این مار دارای شکلی ابتدایی، بدنی کوتاه و با ساختاری قوی است و پیتون ها و بوآها را از تبار تغییر شکل یافته آن می دانند. انواع جنس های بوئیده (Boidae)در دوره کرتاسه و ائوسن شناسایی شده اند.(5)
اجداد خزندگان دوزیستانی به نام Labyrinthodontia بودند.(7)
شکل 1-1: اجداد خزندگان ( دوزیستانی به نام labyrinthodontia)
امروزه نمونه های حد واسطی در بین مارها و مارمولک ها به چشم می خورد که از جمله آن ها می توان به Pseudopus apodus (لوس مار) اشاره کرد که نوعی مارمولک بدون دست و پا است.
شکل 1-2: لوس مار (pseudopus apodus)
2-1- طبقه بندی خزندگان:
خزندگان به سه گروه طبقه بندی می شوند:
1-Anaspida: که جمجمه در آن ها فاقد استخوان گیجگاهی می باشد. این گروه امروزه شامل لاک پشت ها می باشند. این گروه از موجودات در حدود 200 میلیون سال پیش در دوران تریاس حاصل شده اند.
2-Eurosids: دارای یک سوراخ گیجگاهی در قسمت بالای جمجمه اند: شامل:
نوتوساروس(Nothosaurs)،پلسیوساروس(Plesiosaurs)،پلاکودونت(Placodonts)وایکتیوساروس (Ichthyosaurs).
3-Diapsida: شامل کلیه خزندگان و پرندگان به جز لاک پشت ها می باشند. جمجمه در این موجودات دارای دو سوراخ گیجگاهی می باشد.
ازگروه دیاپسیدا چهار گروه حاصل می شوند:
1-Lepidosaurus : شامل مارمولک یال دار Sphenodonمارها و مارمولک ها می باشند به همراه آمفیسبانیا(کرم سوسمارها).
2-Archosaurus: شامل دایناسورها و اجداد آن ها(منقرض شده) و شامل کروکودیل ها و پرندگان می باشد.
3-Sauropterygians: که شامل چندین گروه از خزندگان آبزی منقرض شده است.
4-Synapsids: در این موجودات 1 جفت سوراخ گیجگاهی وجود دارد که شامل پستانداران است.(7و11)
3-1- مشخصات کلی خزندگان:
1-سطح بدن خزندگان از پوست شاخی و خشکی پوشیده شده است. جلد معمولاً دارای پولک و غدد پوستی است.
2- غالباً دو جفت زائده حرکتی در این جانوران به چشم می خورد. هر زائده معمولاً دارای5 انگشت بوده که برای دویدن، خزیدن یا بالا رفتن به کار می رود. زوائد حرکتی در لاک پشت های دریایی به صورت باله تغییر شکل یافته است و جانور به هنگام شنا کردن در آب از آن ها استفاده می کند. دست و پا در مارمولک بسیار کوتاه و در مارها کاملاً از بین رفته است.
3-اسکلت کاملاً استخوانی شده است.
4- قلب از دو دهلیز کامل و یک بطن با دیواره ناقص تشکیل شده است. گلبون های قرمز هسته دار بوده و مقعر الطرفین هستند.
5-تنفس به وسسیله شش ها انجام می گیرد.
6- دارای جفتگیری و لقاح داخلی هستند.
7-از لحاظ جنین شناسی خزندگان از ماهیان و دوزیستان متمایز هستند. خزندگان مانند پرندگان و پستاندارن دارای کیسه های جانبی هستند.
8- حرارت بدن پرندگان و پستانداران با متابولیسم های درونی بدن تنظیم می شود ولی خزندگان قادر به انجام این عمل نیستند. لذا سرما و گرما را با حرکت خودشان از محیط کسب میکنند.(7و8و9)
4-1سابقه مطالعاتی مارها در ایران
بعد از بلانفورد(Blanford,) نوشتـه های دارای اهمیت خزندگـان ایران از دانشمنـدانی مانند نیکولسکی (Nikolsky,) است که کـار او متـکی به نمونـه های جمع آوری شـده توسـط زارودنـی بوده است، ورنـر(Werner) فهرسـتی از گونه های شناخته شده را منتشر سـاخت. اندرسون (Anderson,1963) فهرستی از فـون خزنـدگان ایران و جغـرافیای زیسـتی آن ها تهیـه کـرد. Leviton و همـکارانش در سـال 1992 حاصل مطالعـات خـود را بر روی دوزیـستان و خزنـدگان جنوب غربی ایـران، شمال شرقی عربـستان، عراق و کویت در کتابی تحت عنوان Handbook to Middle East Amphibians and Reptiles منتشر نمودند . منابعی که در رده بندی خزندگان از آن استفاده می شود عبارتند از(1979-1985) Anderson ، (1984) Latifi و (1992) Leviton. (6). در حال حاضر معتبرترین کتاب در دسترس در خصوص شناسایی مارهای ایران تالیف دکتر لطیفی با عنوان مارهای ایران می باشد. به استناد این کتاب، نمونه ها طی 24 سال از کل ایران جمع آوری و شناسایی شده اند که شامل 8 خانواده، 28 جنس و بیش از 60 گونه می باشند (8). چون نمونه ها توسط افراد مختلف جمع آوری شده اند، و جستجو به صورت منطقه به منطقه صورت نگرفته است، مطمئناً گونه های بدون شناسایی باقی مانده اند. کتاب دیگری با عنوان مار شناخت از رضا فرزان پی درباره مارهای ایران نوشته شده است.
بر اساس مقاله ی Annotated checklist of Amphibians and Reptiles of Iran جدیدترین آمار مربوط به انواع مارهای ایران شامل 79 گونه متعلق به 37 جنس و 6 خانواده می باشد (16). همچنین در کتاب حیات وحش ایران چنین آمده که از 13 خانواده مار زنده در جهان، 7 خانواده در ایران، شامل 63 گونه در 35 جنس مار خشکی زی و 9 گونه از 5 جنس مار دریایی وجود دارد. از این 72 گونه ی مار، 42 گونه غیر سمی و 22 گونه سمی می باشد (6).
خانواده های مختلف مارهای ایران به شرح زیر می باشد (8):
1. تیفلوپیدهTyphlopidae
2. لپتوتیفلوپیده Lyptotyphlopidae
3. بوییدهBoidae
4. کلوبریدهColubridae
5. الاپیدهElapidae
6. هیدروفیدهHydrophidae
7. ویپریدهViperidae
8. کروتالیدهCrotalidae
اخیرا کروتالیده را زیر خانواده ویپریده ه شمار می آورند (16).
5-1- طبقه بندی مارها
مارها به سه دسته تقسیم می شوند:
1-مارهای غیرسمی(Aglypha): این مارها فراوان ترین مارهای دنیا از لحاظ تعداد گونه و تعداد جمعیت می باشند. فاقد دندان های نیش(Fang) می باشند البته غدد سمی در این مارها وجود دارد ولی اندامی برای تزریق سم به بدن طعمه ندارد.
2-مارهای نیمه سمی(Opistoglypha): این مارها کمترین مارهای دنیا می باشند . دارای دندان های نیش می باشند.این دندان ها کوتاه، ناقص و در عقب دهان قرار دارند و کارایی موثری در شکار و نیش زدن ندارند مگر آنکه گاز گرفتن کاملاً عمقی باشد.
3-مارهای سمی(Venomous Snakes): مارهای سمی شامل دو دسته اند:
الف) مارهای سمی از نوعProteroglypha دارای دندان های سمی کوتاه، ثابت بوده و از لحاظ موقعت قرار گیری در جلوی دهان موجود قرار گرفته اند. این گونه دندان ها در مارهای خانواده کبری(Elapidae) دیده می شود. معمولاً سم این نوع مارها از نوع نوروتوکسین می باشد.
ب) مارهای سمی از نوعSolenoglypha دارای دندان هایی سمی بزرگ متحرک و از لحاظ موقعیت در جلوی دهان قرار دارند. این دندان ها در مارهای خانواده افعی یا (Viperidae) دیده می شود. معمولاً سم این مارها از نوع هموتوکسین است.(8).
امروزه 6 گروه از رده خزندگان در جهان موجوداند که شامل:
1-مارها (Snakes)2-مارمولک ها (Lizards)3-مارمولک های کرمی شکل(Worm Lizard) 4-مارمولک های یالدار(Tuatara) 5- لاک پشت ها(Turtles and tortoises) 6- تمساح ها(Crocodilians) می باشند.(9)
6-1- مشخصات ظاهری مارها:
شکل مارها متفاوت و اکثرا استوانه ای شکل و قابل انبساط است. دم مارها معمولاً مدور یا گرد است مگر در مارهای دریایی که دمی مسطح و پهن دارند. طول مارها متغییر و از 15 سانتیمتر تا 4/11 متر می رسد. بدن پوشیده از پولک بوده و شکل و تعداد این پولک ها در گونه های مختلف متغییر است و برای شناسایی گونه ها به کار می رود.(1و8)
الف: پولکهای ناحیه سر
ب: پولکهای سطح پشتی و شکمی
ج: پولکهای دمی و مخرج
شکل 1-3: وضعیت پولکهای مار
7-1-آناتومی مارها:
1-مارها فاقد جناغ، قفسه سینه، لگن، دست و پا هستند. البته در مارهای کرمی شکل و بوآ آثاری از دست و پا در اطراف مخرج دیده می شود.
2- اسکلت شامل جمجمه، ستون فقرات و دنده ها می باشد که تعداد دنده ها بین 400-100 عدد متغیر است( معمولاً 200عدد)
3-فاقد مثانه هستند.
4- کلیه از نوع متانفریک است و مواد دفعی به صورت اسید اوریک دفع می شود.
5- مار نر دارای همی پنیس برای جفتگیری می باشد. همی پنیس در آن ها 2 شاخ و حاوی اسپیکول هایی می باشد که به جانور در حین جفت گیری کمک می کند. نکته قابل توجه اینکه تنها یکی از شاخ های همی پنیس در عمل جفتگیری مورد استفاده قرار می گیرد.
6- فک پایین متحرک است و همچنین در قسمت وسط نیز ناپیوسته است و از هم می تواند باز شود و این امکان را به مار می دهد که طعمه هایی به مراتب بزرگتر از اندازه دهان خود را ببلعد.
7- پوست کاملاً انعطاف پذیر، محکم و قابلیت الاستیکی بالایی دارد.
8- مارها فاقد پلک بالا هستند. پلک پایین همانند لایه ای محافظ کل کره چشم را پوشانده و از آن محافظت می کند.
9- قلب دارای دو دهلیز کامل و یک بطن با دیوارهای ناقص است که تا حدودی خون تیره و روشن را از هم جدا مجزا می کند.
10- گلبول های قرمز هسته دار، بیضی شکل و از دو طرف مقعر می باشند.
11- شش چپ تحلیل رفته و در برخی گونه ها یکی از تخمدان ها کاملاً از بین رفته است.
12- مارها گوش خارجی ندارند. دارای گوش داخلی و میانی اند.(1و5و8و11)
8-1- نقش مارها در زندگی انسان
درباره خزندگان سمی و خطر احتمالی آنها و عواقب گزش مارها داستان های زیادی نسل به نسل نقل شده است و این امر به ترس و وحشت مردم از این موجود خوش خط وخال افزوده است.
عمر قدیمی ترین یادداشت های طبی که در این مورد تهیه شده است به 1600 سال پیش از میلاد مسیح می رسد که به مصریان قدیم بر می گردد. به نظر می رسد که نحوه شناسایی جانوران سمی و درمان گزش آنها نخست در این کشور پیشرفت کرده و بعداً به یونان و ازآنجا به امپراتوری روم راه یافته و گسترش پیدا کرده است.
در حدود 2400 گونه مار در جهان شناسایی شده است که تنها 400 گونه از آنها سمی هستند. از لحاظ کثرت انتشار گونه های مختلف مار در جهان به ترتیب می توان قاره های استرالیا، آفریقا، آمریکا، آسیا، اروپا را نام برد. در بعضی از کشورها مانند چین، برمه، ژاپن مار یکی از غذاهای مطبوع در بین مردم است حتی در برخی از کشورها از تخم مار هم استفاده می شود. در قدیم از روغن مار برای از بین بردن غده ها و معالجه سرما زدگی دست و پا و بر طرف کردن بعضی دردهای عصبی استفاده می شد. برخی از مردم کشورهای آسیایی معتقدند که مخلوطی از مار مرده و ارسنیک در درمان سفلیس موثر است(5).
فرآورده هایی که از سم افعیهایی مانند بوتروپس و یا راسل ساخته می شود که در درمان بیماری هموفیلی و خونریزی های شدید از قبیل خونریزی رحم و شبکیه چشم و دهان به کار می رود. همچنین از سم مار زنگی و کریت فرآورده هایی تهیه می شود که در درمان بیماری صرع، آسم و دردهای عصبی لومباگو و سیاتیک مورد استفاده است. همچنین از پوست مار در صنعت چرم سازی استفاده می شود و از آن کفش، کمربند، کیف و بعضی لوازم لوکس دیگر ساخته می شود.
در ادبیات و افسانه های عامیانه کشورهای مختلف داستان های زیادی درباره نقش مارها در زندگی مردم یافت می شود. بعضی از سرخپوستان با مارها به انجام مراسم ویژه ای می پردازند. این مراسم را از قدیمی ترین مراسم مذهبی با مار می دانند که تا زمان حال ادامه داشته است. به طور کلی مار در رابطه با انسان در نقش اقتصادی مذهبی،هنری، پزشکی، و ادبی ظاهر شده است(8).
9-1-حواس در مارها:
1-حس بینایی: چشم عضو بینایی این موجودات است. این عضو در مارهای روز گرد کارایی بالایی داشته و در نتیجه بینایی در آنها خوب است ولی در مارهای شب گرد کارایی مناسبی نداشته و دید آنها کم است. البته در برخی مارها این اندام تحلیل رفته و فاقد کارآیی است( کورمارها و مارهای کرمی شکل)(8).
مارها در حالت سکون قادر به تشخیص اجسام ثابت در طول زمان نمی باشند به این معنی که اگر جسمی در مقابل ماری قرار گیرد مار تنها برای مدت اندکی جسم را تشخیص می دهد و پس از آن مدت جسم در مقابل آن ناپدید می شود مگر آن جسم حرکتی داشته باشد و این به دلیل ویژگی اندام بینایی این موجود است(14).
2- حس بویایی: زبان عضو بویایی در این موجودات است. زبان همراه اندامی به نام جاکوبسون این عمل را انجام می دهد. جاکوبسون اندامی است در سقف دهان این موجودات که در ارتباط مستقیم با مغز جانور است . زمانی که جانور زبان خود را بیرون می آورد، زبان مولکول های بو را از فضا جمع آوری کرده و در هنگام بازگشت به حفره دهانی با اندام جاکوبسون برخورد می کند. در اثر این برخورد ماهیت مولکول های بودار به مخ مخابره و مورد تجزیه و تحلیل قرار می گیرد و در نتیجه مار بو را حس می کند(7).
3- حس چشایی: در مارها بسیار ضعیف و یا کاملاً از بین رفته است(8).
4- حس لامسه: توسط فلس های شکمی انجام می شود. مار با استفاده از این فلس ها می تواند ارتعاشات موجود در اطراف خود را دریافت کرده و از اطرافش با خبر گردد(10).
5- حس شنوایی: شنوایی در مارها ضعیف است. فاقد پرده صماخ و گوش خارجی می باشند، در نتیجه نسبت به امواج موجود در فضا واکنش نشان نداده و کر می باشد. تنها صداهایی با فرکانس پایین(بین 100تا 700هرتز) را تشخیص می دهند(1).
در برخی از گونه های واقعی و پیتون در ناحیه سر حفره هایی به نام پیت وجود دارد(شکل3). این حفرات در افعی ها بین چشم و سوراخ بینی به تعداد یک جفت در طرفین سر دیده می شود. در درون هر پیت انبوهی از پایانه های عصبی آزاد قرار دارند که تمامی آن ها از عصب 5 جمجمه ای منشأ گرفته اند. این اعصاب انرژی گرمایی ساطع شده از سطح بدن موجود طعمه را که به صورت امواج مادون قرمز پخش می گردد را دریافت کرده و به این ترتیب در امر شکار به مار کمک می کند. امواج دریافتی مادون قرمز موجی بین 5000 تا 15000 نانومتر را دارند(14).
حساسیت حفره های پیت در افعی ها 4 برابر بیشتر از بواها است(5).
شکل 1-4: موقعیت قرارگیری حفره پیت در افعی
10-1- رفتار شناسی در مارها:
در مجموع مارها موجودات آرامی هستند. مکان های خلوت و متروکه را برای زندگی انتخاب می کنند. معمولاً زندگی انفرادی دارند و تنها زندگی می کنند. در برخی گونه ها فقط در زمان جفت گیری زندگی دوتایی دارند و پس از جفت گیری مجددا از هم جدا می شوند.
مارها نسبت به تغییرات محیطی حساسند و واکنش های شدیدی نشان می دهند. این واکنش ها شامل رفتار اعتصاب غذا، توقف در رشد و تولید مثل بروز می کند. رفتار اعتصاب غذا تا مواردی تا مرگ ادامه می یابد. مارها معمولاً در اول روز برای دریافت انرژی گرمایی از نور خورشید بر روی تخته سنگ آمده و ساعت ها مشغول این عمل میشوند. مارها در شرایط عادی به ندرت نیش می زنند مگر آنکه احساس خطر کنند و برای دفاع از خود این عمل را انجام می دهند(8).
11-1- رژیم غذایی در مارها:
رژیم غذایی بر حسب نوع و سن مارها متفاوت است. غذای مارها عمدتا از حشرات، دوزیستان، خزندگان، پرندگان، پستانداران، تخم پرندگان تأمین می شود. آنزیم های موجود در معده مارها قادر است بخش های عمده ای از بدن شکار را هضم به جز مواردی از قبیل مو، ناخن، پر که قابل هضم نمی باشند. کلیه فرایندهای فیزیولوژیکی بدن وابسته به دما است و هر چه دما بالاتر رود فعالیت ها شدیدتر خواهد بود(10).
12-1- شیوه های شکار در مارها:
مارها به سه شیوه شکار می کنند:
1-گرفتن مستقیم طعمه: در این روش مار مستقیماً به طعمه حمله کرده پس از گرفتن و کشته شدن طعمه آن را می بلعد. این روش در اکثر مارهای غیر سمی دیده می شود.
شکل 1-5: گرفتن مستقیم طعمه
2-گرفتن طعمه و پیچیدن به دور آن: که در این روش مار پس از آن که طعمه را گرفت به دور آن حلقه زده و با فشارهایی که به بدن آن وارد می کند باعث شکستن استخوان ها و خفگی طعمه و در نهایت مرگ آن می شود و سپس طعمه را می بلعد. این روش در مارهای بزرگ مثل پیتون، بوآ، آناکوندا دیده می شود.
شکل 1-6: گرفتن طعمه و پیچیدن به دور آن
3- تزریق سم به بدن طعمه: در این روش که در مارهای سمی دیده می شود مار پس از حمله به طعمه توسط دندان های سمی خود به بدن طعمه سم را تزریق می کند . سم باعث کشته شدن می شودو مار پس از آن که از مردن طعمه اطمینان حاصل کرد اقدام به بلع آن می کند(10)
شکل 1-7: تزریق سم به بدن طعمه
13-1- نقش مارها در طبیعت و زنجیره های غذایی:
مارها جانورانی شکارچی و گوشتخوارند. تاکنون گزارشی از وجود مار گیاه خوار ارائه نگردیده است. بدین جهت مارها در طبقات بالایی هرم زنجیره های غذایی در یک اکوسیستم قرار می گیرند و جزء مصرف کنندگان ثانویه به حساب می آیند. البته مارها خوشان مورد تغذیه بسیاری از پرندگان و پستانداران دیگر و حتی برخی از انسان ها قرار می گیرند .
مهمترین نقش مارها در طبیعت کنترل و نابودی جمعیت حیوانات موذی از جمله موش ها است و به همین جهت مارها در طبیعت از جانوران مفید به حساب می آیند و به بخش کشاورزی خدمت بزرگی می کنند(10).
14-1- انواع سم مارها:
کیسه سم در مارها به لحاظ موقعیت در بخش سر و زیر چشم ها به تعداد یک جفت و یکی در راست و یکی در چپ واقع شده اند. هرکدام از این کیسه ها توسط دندان های نیش ترشحات خود را به بیرون هدایت می کنند. تاکنون 3 نوع سم در مارها شناسایی شده است که شامل:
1-سم های عصب گرا(Neurotoxin): در مارهای خانوادهElapidae
2-سم های خون گرا(Hemotoxin): در مارهای خانواده Viperidae
3- سم های ماهیچه گرا(Myotoxin): در مارهای خانوادهHydrophidae
این سم برای مار علاوه بر نقش دفاعی در هضم غذا نیز به مار کمک می کند . غدد سمی در مارها نوع تغییر یافته غدد پاروتید در پستانداران است(8).
15-1-ترکیبات موجود در سم مار و فرآورده های تولیدی آن:
ترکیبات سمی در گونه های مختلف مارها با هم متفاوت است. همچنین سن، فصل و دما در این ترکیب مؤثر است. سم یک ترکیب پیچیده است از آنزیم ها و بسیاری مولکول های کوچک دیگر که بیشترین زیر واحد آن نوروتوکسین و کلاژناز است.سم مار حاوی فسفولیپازA یا ترکیبی از آن است. بعضی از فسفولیپازها غیر سمی و برخی دیگر به شدت سمی و عصب گرا و ماهیچه گرا هستند. سم اغلب افعی ها دارای اندوپپتیداز و آرژینین هیدرولیز می باشد که در بروز کاهش فشار خون، خونریزی و نکروز بافتی نقش دارد. سم مار جعفری دارای آکارین است که اثر شدید پروترومبین را دارد و اختلالات رفتاری را باعث می شود. سم مار کبری جنوب و کفچه مار مانند سایر گروه الاپیده دارای پلی پپتید نوروتوکسین همراه با فلجی پس سیناپسی اعصاب ماهیچه ای است. سم مار شاخدار ایرانی خاصیت پیش سیناپسی نوروتوکسین و فسفولیپاز دارد. سم مارهای دریایی دارای خواص نوروتوکسین و مایو توکسین و فسفولیپازی است.
علاوه بر آنزیم ها، مقادیر مختلفی از ترکیبیات پلی پپتیدی یا لیپیدی، کربوهیدرات ها، یون های فلزی مانند سدیم، پتاسیم، منیزیم، روی، کلسیم، مس، منگنز و از عناصر غیر فلزی سموم می توان فسفر و کلر را نام برد که نسبت های مختلف در سم مارها وجود دارد.
به طور کلی 90 تا 92 در صد وزن خشک سم مارها بیش از یک توکسین اصلی است. به طور کلی آثار مسمومیت با سم مار به دو گروه موضعی و سیستمیک تقسیم می شود. آثار مسمومیت موضعی عبارت اند از: ورم موضعی، نکروز بافتی و از آثار مسمومیت سیستمیک می توان مسمومیت ها ی عصبی، خونی، عضلانی، قلبی و کلیوی را نام برد. به طور خلاصه سم مارها ممکن است حاوی فاکتورهای نوروتوکسین، پروتئولیتیک انعقاد کننده خون، فسفاتازها، کولینسترازها، هیالونیدازها،آمینو اسید اکسیدازها و آنزیم های دیگر است.
آنزیم های پروتئولیتیک در سم های هموتوکسین باعث تخریب سلول های ماهیچه ای شده و از رساندن خون به سلول ها جلوگیری به عمل می آورد و احتمالاً باعث آزاد سازی هیستامین می شود. فسفاتازها نقش بسیار مهمی را در مسمومیت ها بازی می کنند و باعث همولیز خون و ناراحتی های قلبی می شوند. این همولیز ظاهر شده به علت تبدیل شدن لستین به ایزولستین است که روی ماهیچه های قلب و عمل فیبرین سازی اثر دارد و با ایجاد نقصان در پتاسیم و آب بدن و همچنین مورد حمله قرار دادن سلول های اندوتلیوم، باعث خونریزی در شش ها می شود.
اگر میزان سم های پروتئولیتیک در محل گزش کم باشد باعث ایجاد تورم و درد و اگر زیاد باشد باعث ایجاد نکروز موضعی می شود.
سم های نوروتوکسین عوارض مختلفی از جمله فلجی، تنگی نفس،اختلال در بینایی، فلج عضلانی، اختلال در اعصاب جمجمه ای، افتادگی پلک ها، تنگی مردمک چشم، ناتوانی در ادای کلمات، اختلال در بلع، ریزش آب دهان، گیجی، تهوع، استفراق شدید، خواب آلودگی، بیهوشی، تشنج که همگی در ظرف کمتر از 30 دقیقه رخ می دهد را باعث می شوند. سم مارهای دریایی سبب مسمومیت های عضلانی، فلج عضلات چشم، گشادی مردمک چشم، قفل شدن دهان، اختلال در بلع، نارسایی های حاد کلیوی و بالاخره نارسایی های کبدی می شود.
آنزیم های ریبونوکلئاز و دزوکسی ریبونوکلئاز که عمل هیدرولیز را افزایش می دهند و همچنین اریپسین، فسفواستاز، کولین استراز در سم مارهای کبرا وجود دارد. همچنین وجود آنزیم های افیواکسیداز باعث آزاد شدن پروتئاز و باندهای چربی و در نتیجه اتولیز و عفونت می شود. در سم مارهای هموتوکسین، ستیناز قسمت داخلی و شفاف اندوتلیال را مورد حمله قرار می دهد و لیزوستین تولید شده در تخریب و از بین بردن سلول ها موثر است و سرانجام پروتئاز به گلبول های قرمز حمله کرده و موجب تخریب آن ها می شود(8).
16-1-مکانیسم عملکرد سم در ایجاد ورم، تاول و نکروز بافتی:
ترکیبات فسفولیپازی موجود در سم مارها به ویژه فسفولیپاز A، باعث ایجاد شکاف در فسفولیپیدهای غشاء پلاسمایی مانند فسفاتیدیل کولین می شوند. در اثر این شکاف غشاء سلولی تخریب شده و عوارض آن در انسان به صورت ورم، تاول و نکروز بافتی قابل مشاهده است.
17-1- مکانیسم عملکرد سم در ایجاد فلج:
سم های نوروتوکسین موجود در سم مارهای کبری(Elapidae) باعث بلوکه شدن محرک های ارسالی از اعصاب به ماهیچه ها و در نتیجه فلجی می شود. این سم ها به داخل سد خونی-مغزی نمی توانند نفوذ کنند.
سم برخی مارها(کبری، مامبا، برخی از افعیها، کریت، لاتیکودا) بر روی گیرنده های نیکوتینی استیل کولین موجود در ماهیچه ها اثر خود را اعمال می کنند که این اعمال به صورت پس سیناپسی نشان داده می شود.
18-1- مکانیسم عملکرد سم در ایجاد خونریزی:
سم مارها می تواند باعث ایجاد اختلالاتی در انعقاد خون شود. سم می تواند باعث فعال سازی پروترومبین ها شود و یا با تاثیر مستقیم بر روی فیبرینوژن و تبدیل آن به فیبرین باعث خونریزی شود(5).
19-1-تولید مثل در مارها:
مارها به سه شکل تولید مثل می کنند:
1-Oviparous(تخم گذار): در اکثر خزندگان دیده می شود. تخمک ها پس از لقاح و شکل گیری پوسته های آهکی به دور آن ها به محیط رها می شوند.
2-Viviparous(زنده زا): دربرخی از گونه های افعی دیده می شود. در این روش جنین ها در بدن جنس ماده باقی می مانند و در طی این مدت از مواد ترشح شده توسط اویداکت تغذیه می کنند. پس از رشد کامل، نوزادان به همراه کیسه های جنینی اطرافشان به محیط رها می شوند. در این نوع تولید مثل پوشش آهکی تشکیل نمی شود.
3-Ovovivparous(تخم گذار-زنده زا): در این روش تخم ها پس از لقاح و تشکیل جنین ها، آن ها برای مدتی در بدن باقی می مانند ولی پس از رشدی ناقص در بدن مادر پوشش آهکی( تخم) به دور آن ها ترشح شده و به محیط رها می شوند. در این روش تخم ها حاوی جنین های زنده می باشند(5).
فصل دوم
مواد و روشها
1-2- منطقه مطالعاتي :
منطقه مار كوه در جنوب شرقي شهرستان دامغان واقع شده است و در شمال آن روستاي يزدان آباد واقع شده است و در سي و پنج درجه و سي دقيقه عرض شمالي و پنجاه و چهار درجه و سي دقيقه تا سی و پنج درجه و چهل دقيقه عرض شمالي و پنجاه و چهار درجه و چهل دقيقه طول شرقي واقع شده است.
2-2- خاك منطقه :
از آنجايي كه منطقه ماركوه گرم و خشك است ، خاك آن اكثراً از نوع سيروزوم مي باشد . اين خاك ها داراي رنگ خاكستري روشن هستند و مقدار مواد آلي در آنها بسيار كم و فوق العاده آهكي مي باشند . در اين خاك ها مقدار مواد آلي لايه سطحي حدود 5% است .
3-2- پوشش گياهي :
پوشش گياهي آن تنك و بيشتر از نوع گياهان خشكي پسند مي باشد و به صورت بوته ها و درخچه ها و انواعي شامل گز ، خارشتر ،‌اسپند ، گون ، ارمنه به صورت غالب ديده مي شوند ، بطور كلي جز زمين هاي پست بوده و از پوشش گياهي فقيري برخوردار است .
4-2- آب و هوا :
منطقه ماركوه در جنوب شرقي دامغان واقع شده و تحت تأثير آب و هواي گرم صحرايي قرار دارد و باد كوير كه بسيار گرم و سوزان است به مدت چند روز در اواسط تيرماه از سمت كوير وزيده و باعث خشكي هوا مي شود .

5-2- نمونه برداري :
با جمع آوري اطلاعات از منطقه مورد مطالعه ايستگاه هاي مختلف انتخاب و نمونه برداري انجام شد .
6-2- زمان نمونه برداري :
نمونه برداري از فروردين 1389 تا تير 1390 در تمام شرايط آب و هوايي و در روز ( از ساعات اوليه روز تا غروب آفتاب) صورت گرفت .
7-2- وسايل مورد نياز :
دستكش ضخيم و يكبار مصرف ، چراغ دستي ،‌چكمه ، عصاي مخصوص ،‌تور ، دوربين عكاسي ،‌سرنگ ،‌ ‌كوليس ، متر ، خط كش ، ‌الكل اتيليك ، فرمالين ، كلروفرم ،‌كيسه ، ‌ظرف مخصوص ، دفترچه يادداشت ، مداد و خودكار ،‌پاك كن .

8-2- روش هاي جمع آوري نمونه :
اولين قدم در صورتي كه محقق در گرفتن مار مشكل داشته باشد ، استفاده از افرادي كه در گرفتن مار مهارت خاص دارند . نمونه هاي غير سمي يا نمونه هاي كوچك كه حركت كند دارند با دست به راحتي گرفته مي شوند ولي براي گرفتن مارهاي سمي و غير سمي كه حركت سريع و حالت تهاجمي دارند داشتن دستكش و چكمه و عصاي مخصوص ضروري است .
چوب را روي گردن مار گذاشته با دست چپ ناحيه گردن و با دست راست دم آن را گرفته و از ناحيه دم درون كيسه يا ظرف پلاستيكي قرار مي دهيم و در آن را محكم مي بنديم و روي آن مشخصات مار و محل و تاريخ جمع آوري را يادداشت مي كنيم و از زيستگاه و پوشش گياهي منطقه عكس مي گيريم و نمونه ها را به آزمايشگاه منتقل مي كنيم . بعد از بررسي نمونه هاي زنده آنها را در الكل اتيليك يا فرمالين فيكس مي كنيم . به بدن مارها مقداري الكل از چند نقطه تزريق مي كنيم تا از درون فاسد نشوند . درون هر ظرف يك مار قرار مي دهيم .
9-2- روش نگهداري و مطالعه نمونه ها :
نمونه ها را پس از جمع آوري به آزمايشگاه آورده و ابتدا روي نمونه هاي زنده مطالعه مي كنيم و عكس هاي لازم را از نمونه گرفته و سپس آن را با كلروفرم بيهوش كرده و در فرمالين يا الكل اتيليك فيكس و در فرصت مناسب كارهاي شمارش يا مطالعات مورفومتريك انجام مي دهيم . اگر نياز به نگهداري مار باشد آنها را در آكواريوم در دماي 25 – 30 درجه نگهداري كرده و هر 15 روز يكبار به آنها غذا مي دهيم . شناسايي مارها توسط كليد و اندازه گيري با كوليس و متر و … صورت مي گيرد .
10-2- روش مطالعه نمونه در زيستگاه :
وقتي مار را در زيستگاه مشاهده مي كنيم با استفاده از دوربين حركات مار را مشاهده مي كنيم و به رفتار آنها در زمان خارج شدن از لانه و شكار و استراحت و … دقت مي كنيم .
11-2- بررسي بيومتريك و مريستيك :
با استفاده از كوليس و خط كش و متر و … به بررسي بعضي از صفات كه درشناسايي مارها مهم است و در جدول 1-2 به آنها اشاره شده مي پردازيم .
جدول 1-2- اندازه گيري قراردادي قسمت هاي مختلف بدن مار
علامت اختصاريتعريفملاحظاتCALطول دماز لبه پاييني مخرج تا انتهاي دمLطول كل بدناز لبه پولك و سترال پاييني تا انتهاي دمSL تعداد فلس هاي لب بالاـــــــILتعداد فلس هاي لب پايينـــــــIOS تعداد فلس های بين دو چشمـــــــION تعداد فلس های بين دو بينيـــــــSQ تعداد فلس های پشتي در يك رديف عرضي ( در قسمت مياني )VSTR تعداد فلس های شكميدر يك دريف طوليUS تعداد فلس های دميدر يك رديف طولي D تاريخ جمع آوري ـــــــR محل جمع آوري ـــــــ
فصل سوم:
نتایج
در اين فصل به معرفي و توصيف مارهاي جمع آوري شده مي پردازيم . خلاصه نتايج حاصله در جدول 3-1 نشان داده شده :
جدول 3-1: موقعيت تاكسونوميك و فراواني نمونه هاي يافت شده
درصدتعدادجنس و گونهزيرخانوادهخانواده505Splarosophis diadema schirazianaColubrinaeColubridae303Pseudocerastes persicusViperinaeViperidae202Vipera lebetina obtusaViperinaeViperidae
نمودار 3-1: درصدفراوانیجنسهایخانوادههایموردمطالعه
خانواده کلوبریده Family:colobridae
خصوصیات: بزرگترین و متنوع ترین خانواده مارها می باشد. اندازه آنها بسیار متفاوت جنس نر وماده آنها غالباً هم شکل است ولی دم ماده ها بلندتر است که به تدریج باریک می شود. پولکها در سطح فوقانی سر وسیع و قرینه می باشند. پولک های سطح پشتی بدن صاف یا تیغه دار هستند. معمولاً چشم مار بزرگ و مردمکشان گرد یا عمودی است. استخوان فک بالا به طور افقی قرار گرفته و ثابت است. این خانواده شامل دو گروه متفاوت مارهای غیر سمی و نیمه سمی است.از این خانواده جنس شتر مار شیرازی جمع آوری و شناسایی شد که جز مارهای غیر سمی است و مشخصات آن به شرح زیر است.
اسم علمی:Spalerosophis diadema shiraziana
اسم انگلیسی:Shirazi diadem
اسم فارسی: شتر مار شیرازی
مشخصات: پولکهای جلو پیشانی منقسم به چندین پولک کوچک، دارای سه ردیف پولک یک در میان بین پولک پیشانی و پولک رسترال، طول پولک پیشانی کمتر از فاصله پولک تا انتهای پوزه و کوتاهتر از پولک آهیانه، دارای 3 تا 5 پولک گونه ای و یک ردیف پولک زیر چشمی، لب بالایی به وسسیله پولک ها از چشم مجزا، پولکهای گیجگاهیی کوچک و متعدد، دارای 8 تا 11 پولک دور چشم، لب بالا دارای 11 تا 13 پولک و لب پایین 11 تا 14 پولک، پنج پولک لب پایین متصل به پولکهای چین قدامی، طول پولک های چین خلفی و قدامی تقریباً برابر، پولک های ناحیه پشتی 27 یا 29 عدد، برجسته و تیغ دار، پولک های سطح شکمی در سمت جانبی گوشه دار و 220 تا 250 عدد، پولک های سطح زیرین دم 80 تا 91 عدد و پولک مخرجی منفرد است.
تغذیه: بالغین مارمولک ها و نوزادان حشرات را می خورند و تعداد تخم ها 3 تا 5 عدد می باشد.
رنگ آمیزی: بدن به رنگ نخودی، خاکستری روشن، قهوه ای روشن با خالهای تیره رنگ چند ضلعی در سطح میانی پشت همراه با خالهای کوچک سیاه رنگ یک در میان در سطح جانبی، خالهای ناحیه گردن بیضی شکل با حاشیه روشن ناحیه سر با خالهای متعدد قهوه ای تیره، سطح شکمی معمولاً روشن و فاقد خال است.
سجدول 3-2: مشخصات شترمار شيرازي (Splarosophis diadema schiraziana)
صفاتنمونه (1)نمونه (2)نمونه (3)نمونه (4)نمونه (5)CAL155/133/166/1417L1251411354/1217/118SL1211111312IL1413121411SQ2727292729VSTR235241239243247US8287908385D5 / 3 / 138912 / 2/ 138924 /3 / 138916/ 1 / 13909/ 2 / 1390Rماركوهماركوهماركوهماركوهماركوه
شکل 3-1: نمای سر و دم شتر مار شیرازی
شکل 3-2: پولک های پشتی و شکمی شتر مار شیرازی
خانواده ویپریده(افعی ها) Family:Viperidae
خصوصیات: این مارها دارای بدنی ضخیم و دمی



قیمت: تومان

دسته بندی : پایان نامه

پاسخ دهید