دانشگاه آزاد اسلامي واحد ارسنجان
دانشکده علوم پایه،گروه زیست شناسی
پایان نامه برای دریافت درجه کارشناسی ارشد ( M.Sc )
گرایش: زیست سلولی تکوینی
عنوان
تاثیر عصاره هیدروالکلی برگ گیاه ترخون بر سطوح پلاسمایی هورمونهای تیروئیدی (T₃,T₄) و TSH و تغییرات بافت تیروئیدی در موش صحرایی نر بالغ
استاد راهنما
دکتر علیرضا یوسفی
استاد مشاور
دکتر آمنه خوشوقتی
نگارش
شکوفه باروت کوب
تابستان 1393
دانشگاه آزاد اسلامی واحد ارسنجان
دانشکده علوم پایه،گروه زیست شناسی
پایان نامه برای دریافت درجه کارشناسی ارشد(M.Sc)
گرایش زیست سلولی تکوینی
تاثیر عصاره هیدروالکلی برگ گیاه ترخون بر سطوح پلاسمایی هورمونهای تیروئیدی(T₃,T₄) و TSH و تغییرات بافت تیروئیدی در موش صحرایی نر بالغ
شکوفه باروت کوب
ارزیابی و تصویب شده توسط کمیته داوران پایان نامه با درجه …………………………………
امضاء اعضا کمیته پایان نامه
دکتر علیرضا یوسفی(استاد راهنما)
دکتر آمنه خوشوقتی(استاد مشاور)
دکتر حیدر آقا بابا (استاد داور)
مدیر گروه تحصیلات تکمیلی معاون پژوهش و فن آوری دانشگاه
دکتر حیدر آقابابا دکتر حیدر آقابابا
تابستان 1393
صفحه تعهد نامه اصالت پایان نامه
صفحه منشور اخلاقی
تقدیم به
خدایی که آفرید
جهان را، انسان را، عقل را، علم را، معرفت را، عشق را و به کسانی که عشقشان را در وجودم دمید. گاهی بیاییم و احوالشان را بپرسیم.
ای پدر
از تو هر چه می گویم باز هم کم می آورم خورشیدی شدی و از روشنایی ات جان گرفتم و در ناامیدی ها نازم را کشیدی و لبریزم کردی از شوق ……
اکنون حاصل دستان خسته ات رمز موفقیتم شد، به خودم تبریک می گویم که تو را دارم و دنیا با همه بزرگیش مثل تو را ندارد.
و تو ای مادر
ای شوق زیبایی نفس کشیدن ،ای روح مهربان هستی ام ،
تو رنگ شادی هایم شدی و لحظه ها را با تمام وجود از من دور کردی و عمری خستگی ها را به جان خریدی تا اکنون توانستی طعم خوش پیروزی را به من بچشانی.
تقدیم به همسرم
که سایه مهربانیش سایه سار زندگیم می باشد.
و همه آنهایی که دوستشان دارم.
سپاسگزاری
سپاس بی کران پروردگار یکتا را که هستی مان بخشید و به طریق علم و دانش رهنمونمان شد و به همنشینی رهروان علم و دانش مفتخرمان نمود و خوشه چینی از علم و معرفت را روزیمان ساخت.
سپاس مخصوص خداوند مهربان که به انسان توانایی و دانایی بخشید تا به بندگانش شفقت ورزد، مهربانی کند و در حل مشکلاتشان یاری شان نماید. از راحت خویش بگذرد و آسایش هم نوعان را مقدم دارد، با او معامله کند و در این خلوص انباز نگیرد و خوش باشد که پروردگار سمیع و بصیر است.
نمی توانم معنایی بالاتر از تقدیر و تشکر بر زبانم جاری سازم و سپاس خود را در وصف استادان خویش آشکار نمایم، که هر چه گویم و سرایم ، کم گفته ام.
از استاد با کمالات وشایسته جناب آقای دکتر یوسفی که در کمال سعه صدر، با حسن خلق و فروتنی از هیچ کمکی در این عرصه بر من دریغ ننمودند و زحمت راهنمایی این پایان نامه را بر عهده گرفتند.
همچنین از مساعدت های راه گشای استاد مشاور محترم، سرکار خانم خوشوقتی کمال تشکر و قدردانی را دارم.
از استاد فرزانه ودلسوز جناب آقای دکتر آقابابا که زحمت داوری این پایان نامه را به عهده گرفتند کمال تشکر و قدردانی را دارم.
باشد که این خردترین بخشی از زحمات آنان را سپاس گوید.
فهرست مطالب
عنوان صفحه
چکیده1
مقدمه2
فصل اوّل :کلیات
1-1- جایگاه سیستماتیکی گیاه ترخون5
1-2- گیاهان دارویی6
1-2-1- موارد مهم در تولید گیاه دارویی8
1-2-2- ویژگی های خاص تولید گیاهان دارویی و معطر8
1-2-3- شکل های مصرف گیاهان دارویی9
1-2-4- روش تهیه برخی از اشکال مصرفی داروهای گیاهی9
1-3- خصوصیات گیاهی10
1-4- پراکندگی ترخون11
1-5- تركيبات موجود در گیاه ترخون12
1-6- خواص درمانی و کاربردها13
1-6-1- خواص مفید روغن ‏های فرار ترخون15
1-6-1-1- ضد روماتیسم15
1-6-1-2- اشتهاآور16
1-6-1-3- کمک به بهبود گردش خون16
1-6-1-4- کمک به هضم مواد غذایی16
1-6-1-5- بو زدایی17
1-6-1-6- قاعده‏آور17
1-6-1-7- محرک17
1-6-1-8- کرم‏زدا17
1-6-2- نکات مهم در استفاده و نگهداری ترخون18
1-7- اثرات فارماکولوژیکی ترکیبات گیاه ترخون18
1-7-1- خواص کومارین های موجود در ترخون18
1-7-2- خواص استرول های گیاهی موجود در ترخون20
1-7-3- خواص فلانوئیدهای موجود در ترخون22
1-8- غده تيروئيد24
1-8-1- آناتومي و بافت شناسي غده24
1-8-2- هورمون‌های تیروئید25
1-8-3- سنتز و ترشح هورمون‌های متابولیك تیروئید26
1-8-3-1- به دام انداختن یدید26
1-8-3-2- تشکیل و ترشح تیروگلبولین28
1-8-3-3- هيدروليز تيروگلبولين29
1-8-3-4- اكسيداسيون يديد29
1-8-3-5- یددار شدن تیروزین و تشکیل هورمون تیروئید30
1-8-4- سنتز T₃،T₄30
1-8-5- هورمون TRH31
1-8-6- سنتز TSH32
1-8-7- اعمال فیزیولوژیك هورمون‌های تیروئید33
1-8-8- اثرات هورمون تیروئید بر مكانیسم‌های اختصاصی بدن33
1-8-8-1- تحریك متابولیسم كربوهیدرات33
1-8-8-2- تحریك متابولیسم چربی34
1-8-8-3- تأثیر روی چربی‌های پلاسما و كبد34
1-8-8-4- افزایش نیاز به ویتامین‌ها34
1-8-8-5- افزایش متابولیسم پایه34
1-8-8-6- كاهش وزن بدن34
1-8-9- اثر هورمون تیروئید بر دستگاه قلب و عروق35
1-8-10- افزایش حركات گوارشی35
1-8-11- اثرات تحریكی بر دستگاه اعصاب مركزی35
1-8-12- اثر بر عملكرد عضلات36
1-8-13- لرزش عضلانی36
1-8-14- اثر بر روی خواب36
1-8-15- اثر هورمون تیروئید بر عملكرد جنسی36
1-8-16- اثرات بیولوژیک37
1-8-17- بیماری های تیروئید37
1-8-17-1- كم كاری تیروئید37
1-8-17-2- پركاری تیروئید38
1-8-17-3- بیماری خود ایمنی تیروئید38
1-8-17-4-گواتر و توده های تیروئید38
1-8-17-5- التهاب تیروئید39
1-8-18- تیروئید و تشخیص آن39
فصل دوم: مواد و روش کار
2-1- مواد ،وسایل و دستگاههایی که طی انجام تحقیق مورداستفاده قرار گرفتند42
2-1-1- مواد مصرفی و ترکیبات شیمیایی42
2-1-2- وسایل ،لوازم و دستگاههای غیر مصرفی42
2-2- حیوانات مورد استفاده و نحوه نگهداری آنها44
2-3- گروه بندی حیوانات45
2-4- روش تهیه و تجویز عصاره47
2-4-1- روش تهیه عصاره برگ گیاه ترخون47
2-4- 2- روش تجویز دارو48
2-5- روش بیهوش کردن حیوانات وخون گیری49
2-5-1- بیهوش کردن حیوانات49
2-5-2- خون گیری50
2-6- روش تهیه سرم و نگهداری آن51
2-7- روش خارج کردن تیروئید و تهیه و آماده سازی مقاطع بافتی51
2-8- آماده سازی نمونه های بافتی تیروئید جهت مطالعات میکروسکوپی51
2-8-1- مرحله تثبیت51
2-8-2- مرحله آبگیری51
2-8-3- مرحله شفاف کردن52
2-8-4- مرحله جایگزینی52
2-8-5- مرحله قالب گیری52
2-8-6– برش بافت53
2-8-7- چسبانیدن برش ها بر روی لام53
2-8-8- استقرار برش ها بر روی لام53
2-8-9- خشک کردن و نگهداری لام ها53
2-8-10- روش رنگ آمیزی هماتوکسیلین و ائوزین54
2-8-10-1- آماده کردن رنگ آمیزی برش ها55
2-8-10-2- زدودن مواد مختلف در برش ها55
2-8-10-3- آب گیری55
2-8-10-4- شفاف کردن56
2-8-11- چسباندن56
2-9- بررسی ها و روش های تجزیه وتحلیل آماری56
فصل سوم: نتایج
3-1- تاثیر عصاره برگ گیاه ترخون بر وزن بدن59
3-2- تاثیرعصاره برگ گیاه ترخون بر غلظت پلاسمایی هورمون TSH62
3-3- تاثیر عصاره برگ گیاه ترخون بر غلظت پلاسمایی هورمون T₄65
3-4- تاثیر عصاره برگ گیاه ترخون بر غلطت پلاسمایی هورمون T₃68
3-5- نتایج مربوط به میانگین ضخامت دیواره فولیکول ها71
3-6- نتایج مربوط به میانگین تعداد فولیکول های فعال بافت تیروئید74
3-7- نتایج مربوط به میانگین تعداد فولیکول های غیر فعال بافت تیروئید80
فصل چهارم: بحث و نتیجه گیری
4-1- تاثیر عصاره هیدروالکلی برگ گیاه ترخون بر وزن بدن85
4-2- تاثیر عصاره هیدروالکلی برگ گیاه ترخون بر غلظت پلاسمایی هورمونTSH88
4-3- تاثیر عصاره هیدروالکلی برگ گیاه ترخون بر غلظت پلاسمایی هورمون T₄90
4-4- تاثیر عصاره هیدروالکلی برگ گیاه ترخون بر غلظت پلاسمایی هورمون T₃91
4-5- تاثیر عصاره هیدروالکلی برگ گیاه ترخون بر ضخامت دیواره فولیکول ها93
5-6- تاثیر عصاره هیدروالکلی برگ گیاه ترخون بر تعداد فولیکول های فعال بافت تیروئید94
4-7- تاثیر عصاره هیدروالکلی برگ گیاه ترخون بر تعداد فولیکول های غیر فعال بافت تیروئید95
پیشنهادات به عنوان دورنمای تحقیقات آینده96
نتیجه گیری کلی97
منابع98
فهرست جداول
عنوان صفحه
جدول 3-1- مقایسه میانگین وزن بدن در گروه های کنترل و شاهد59
جدول 3-2- مقایسه میانگین وزن بدن در گروه های تجربی60
جدول 3-3- مقایسه میانگین غلظت سرمی هورمون TSHدر گروه های کنترل و شاهد62
جدول 3-4- مقایسه میانگین غلظت سرمی هورمون TSHدر گروه های تجربی63
جدول 3-5- مقایسه میانگین غلظت سرمی هورمون T₄در گروه های کنترل و شاهد65
جدول 3-6- مقایسه میانگین غلظت سرمی هورمون T₄در گروه های تجربی66
جدول 3-7- مقایسه میانگین غلظت سرمی هورمون T₃در گروه های کنترل و شاهد68
جدول 3 -8- مقایسه میانگین غلظت سرمی هورمون T₃در گروه های تجربی69
جدول 3-9- مقایسه میانگین ضخامت دیواره فولیکول ها در گروه های کنترل و شاهد71
جدول 3-10- مقایسه میانگین ضخامت دیواره فولیکول ها در گروه های تجربی72
جدول 3-11- مقایسه میانگین تعداد فولیکول های فعال بافت تیروئید در گروه های کنترل و شاهد74
جدول 3-12- مقایسه میانگین تعداد فولیکول های فعال بافت تیروئید در گروه های تجربی77
جدول 3-13- مقایسه میانگین تعداد فولیکول های غیر فعال بافت تیروئید در گروه های کنترل و شاهد80
فهرست نمودارها
عنوان صفحه
نمودار 3-1- نتایج مربوط به میانگین وزن بدن در گروه کنترل و شاهد60
نمودار 3-2- نتایج مربوط به میانگین وزن بدن در گروه‌های تجربی61
نمودار 3-3- نتایج مربوط به میانگین غلظت هورمون TSHدر گروه کنترل و شاهد63
نمودار 3-4- نتایج مربوط به میانگین غلظت هورمون TSHدر گروه های تجربی64
نمودار 3-5- نتایج مربوط به میانگین غلظت هورمون T₄در گروه کنترل و شاهد66
نمودار 3-6- نتایج مربوط به میانگین غلظت هورمون T₄در گروه های تجربی67
نمودار 3-7- نتایج مربوط به میانگین غلظت هورمون T₃در گروه کنترل و شاهد69
نمودار 3-8- نتایج مربوط به میانگین غلظت هورمون T₃در گروه های تجربی70
نمودار 3-9- نتایج مربوط به میانگین ضخامت دیواره فولیکول ها در گروه کنترل و شاهد72
نمودار 3-10- نتایج مربوط به میانگین ضخامت دیواره فولیکول در گروه های تجربی73
نمودار 3-11- نتایج مربوط به میانگین تعداد فولیکول های فعال بافت تیروئید در گروه کنترل و شاهد75
نمودار 3-12- نتایج مربوط به میانگین تعداد فولیکول های فعال بافت تیروئید در گروه های تجربی77
نمودار 3-13- نتایج مربوط به میانگین تعداد فولیکول های غیر فعال بافت تیروئید در گروه کنترل و شاهد81
نمودار 3-14- نتایج مربوط به میانگین تعداد فولیکول های غیر فعال بافت تیروئید در گروه های تجربی82
فهرست اشکال
عنوان صفحه
شکل1-1- گیاه ترخون11
شکل1-2- گل گیاه ترخون12
شکل1-3- برگ گیاه ترخون14
شکل1-4- ساختار شیمیایی کومارین19
شکل1-5- نمونه ای از فیتواسترول21
شکل1-6- ساختار شیمیایی فلاونوئید23
شکل1-7- غده تیروئید24
شکل1-8- ظاهر میکروسکوپی غده تیروئید25
شکل1-9- مکانیسم های سلولی تیروئید در انتقال یدید، تشکیل تیروکسین و تری تیرونین و رهایش تیروکسین و تری یدوتیرونین به داخل خون .27
شکل1-10- تیروگلبولین28
شکل1-11- سنتز T₃، T₄ 31
شکل2-1- جایگاه نگهداری حیوانات45
شکل2-2- روش وزن کشی حیوانات مورد آزمایش45
شکل2-3- روش تجویز دارو49
شکل2-4- روش خونگیری از موش50
شکل3-1- میکروگراف فولیکول های فعال بافت تیروئید گروه کنترل، بزرگنمایی ×1076
شکل3-2- میکروگراف فولیکول های فعال بافت تیروئید گروه شاهد، بزرگنمایی ×1076
شکل3-3- فتو میکروگراف فولیکول های فعال بافت تیروئید در گروه تجربی1، بزرگنمایی ×1078
شکل3-4- فتومیکروگراف فولیکول های فعال بافت تیروئید در گروه تجربی2، بزرگنمایی ×1079
شکل3-5- فتو میکروگراف فولیکول های فعال بافت تیروئید در گروه تجربی3، بزرگنمایی ×1079
چکیده
گیاه ترخون از تیره گل آفتابگردان و دارای ترکیبات بیشمار و تاثیر گذار از جمله فلانوئیدها، کومارین ها، روتین و فیتواسترول ها می باشد. فلانوئیدها دارای خواص ضد سرطانی، ضد توموری و استروژنی هستند. کومارین ها نیز دارای خاصیت آنتی آندروژن هستند. در این مطالعه اثرات گیاه ترخون بر روی هورمون های تیروئیدی( T₃، T₄) و TSH در موش صحرایی نر بالغ بررسی شده است. برای این منظور تعداد 40 سر موش صحرایی نر بالغ از نژاد ویستار با وزن تقریبی 230-200 گرم به صورت زیر تقسیم شدند:
گروه کنترل: هیچ دارویی دریافت نکردند.
گروه شاهد: روزانه 2/0 میلی لیتر آب مقطر به عنوان حلال به صورت خوراکی دریافت کردند.
گروههای تجربی که مقدار 50، 100، 200 میلی گرم در هر کیلوگرم وزن بدن از عصاره ترخون به مدت 30 روز به صورت خوراکی دریافت کردند.
پس از آخرین تجویز از قلب حیوانات خون گیری به عمل آمد و در نمونه های خونی مقدار غلظت سرمی T₃، T₄، TSHبه روش رادیوایمونواسی اندازه گیری شد.(روش سنجش ایمونولوژی رادیواکتیو(RIA) امکان اندازه گیری غلظت بسیار کم هورمون تیروئیدی تری یدو تیرونین (T₄) در حجم کمی از سرم برآورده می سازد سپس از تیروئید مقاطع بافتی تهیه و مورد مطالعه قرار گرفت. نتایج با استفاده از تست آماری ANOVA در سیستم SPSS بررسی گردید.
نتایج حاصل از این آزمایش نشان داد که وزن بدن در گروههای تجربی نسبت به گروه کنترل و شاهد در پایان آزمایش کاهش داشته اما این کاهش معنادار نبوده است. نتایج نشان داد که عصاره گیاه ترخون می تواند محرک غده تیروئید باشد و میزان سطح سرمی هورمون تیروئیدی T₄ را افزایش دهد.
مقدمه
همزمان با گسترش استفاده از داروهای ساختگی (سنتتیک) در سالهای گذشته استفاده از گیاهان دارویی تا اندازه زیادی منسوخ شد. ولی به علت ظاهر شدن عوارض نامطلوب جانبی ترکیبات سنتتیک و عدم سازگاری آنها با انسان بار دیگر توجه دانشمندان و محققین به گیاه درمانی و ترکیبات اثر بخش موجود در گیاهان دارویی معطوف گردیده است.
ترخون (Artemisia dracunculus)، گیاه چند ساله‌ای از خانواده Asteraceae است که به دلیل بوی خوش برگهایش به‌عنوان چاشنی غذا استفاده می‌شود. در طب ایران باستان، بخشهای هوایی خشک شده این گیاه به‌صورت خوراکی برای درمان صرع بکار می‌رفته است. قسمت مورد استفاده گياه، برگ و شاخه هاي جوان و نرم است که هنوز چوبي نشده اند. مزه گياه تازه کمي تند و سوزاننده مي باشد.(16)
هر 100 گرم ترخون خشک حاوي 295 کالري، 8 گرم رطوبت، 23 گرم پروتئين، 7 گرم چربي، 50 گرم مجموع کربوهيدرات ها، 7/5 گرم فيبر، 12 گرم خاکستر، 1/139گرم کلسيم، 313 ميلي گرم فسفر، 32 ميلي گرم آهن، 347 ميلي گرم منيزيم، 62 ميلي گرم سديم، 3 ميلي گرم پتاسيم، 1/5 ميلي گرم ريبوفلاوين، 9 ميلي گرم نياسين، 81 ميلي گرم فيتوسترول و بدون کلسترول مي باشد.(81)
گیاه ترخون از زمان های گذشته مورد استفاده دارویی قرار گرفته است. سالهای زیادی است که از این گیاه به عنوان مسکن، کمک به هضم بهتر غذا، کمک به جلوگیری از بیماری های قلبی- عروقی و چاقی، درمان دردهای شکمی و افزایش اشتها، تنظیم کننده ی قاعدگی در زنان و غیره استفاده می شود.(19)
در سالهای اخیر نیز به عنوان یک ماده ضد سرطان مورد مطالعه و پژوهش قرار گرفته است و همچنین اثر حفاظتی عصاره این گیاه بر غلظت گلوکز خون و سلولهای بتا مورد تایید قرار گرفته است.(83)
غده تیروئید پروانه ای شکل بوده و درقسمت عرضی حنجره در جلو گلو قراردارد. این غده جزء بزرگترین غدد اندوکرین بوده که خود از دولوب تشکیل شده است البته درقسمت مرکزی دارای بخشی به نام لوب هرمی بوده که سبب اتصال دولوب تیروئیدی به یکدیگر میگردد. واحدهای تشکیل دهنده غده تیروئید آسینوس یا فولیکول بوده که در قسمت مرکزی آن ما پروتئین های کلوئیدی راداریم که خود به عنوان انباری به منظور ذخیره هورمون تیروئید میباشد و دارای چهارعملکرد اصلی میباشد: جذب و انتقال ید، ساخت و ترشح تیروگلوبین، اتصال ید به تیروگلوبین به منظور ساخت هورمون های تیروئیدی و ترشح هورمون تیروئید به دستگاه گردش خون این غده هم در متابولیسم بافت ها نقش دارد.(7)
هورمون های تیروئیدی شامل تترایدوتیرونین یا T₄، تری یدوتیرونین یا T₃و RT₃تری یدوتیرونین معکوس میباشد لازم به ذکراست که هورمون کلسی تونین نیز توسط غده تیروئید سنتز میشود. هورمون TSH که به وسیله سلول‌های غده هیپوفیز قدامی ترشح می‌شود در کنترل عملكرد تیروئید نقش محوری داشته و مفیدترین نشانگر فیزيولوژیک فعالیت هورمون تیروئید است. عامل اصلی تعیین نقطه تنظیم در محور تیروئید هورمون TSH است. ترشح این هورمون به وسیله هورمون هیپوتالاموسی TRH تنظیم می‌شود.(7)
با توجه به این که عصاره ترخون دارای ترکیبات مختلف می باشد احتمال دارد که بر روی هورمون های تیروئید موثر باشد.
هدف از این پژوهش مشخص کردن اثرات احتمالی عصاره هیدروالکلی گیاه ترخون بر سطوح پلاسمایی هورمون های تیروئید (T₃، T₄) و TSH و تغییرات بافت تیروئید در موش صحرایی نر بالغ می باشد.

فصل اوّل
کلیات
1-1- جایگاه سیستماتیکی گیاه ترخون
بر اساس طبقه بندی لینه گیاه شناس سوئدی جایگاه سیستماتیکی ترخون به صورت زیر مشخص گردیده است:
Kingdom plantae
Order Asterales
Family Asteraceae
Tribe Anthemideae
Genus Artemisia
Species A.dracunculus
نام ترخون در زبانهای مختلف:
نام فارسی: ترخون
نام علمی: Artemisia dracunculus
نام عمومی: Tarragon
نام انگلیسی: Tarragon
نام عربی: طرخون
نام فرانسوی: Estragon
نام مترادف: Artemisia glauca
نام خانواده: Compositae (کاسنی)
1-2- گیاهان دارویی
گیاهان دارویی گیاهانی هستند که یک یا برخی از اندام‌های آنها حاوی ماده مؤثره ‌است. این ماده که کمتر از۱٪ وزن خشک گیاه را تشکیل می‌دهد، دارای خواص دارویی مؤثر بر موجودات زنده ‌است. همچنین کاشت، داشت و برداشت این گیاهان به منظور استفاده از ماده موثره ی آنها انجام می‌گیرد.
گياهان دارويی از ارزش و اهميت خاصی در تأمين بهداشت و سلامتی جوامع هم به لحاظ درمان و هم پيشگيری از بيماريها برخوردار بوده و هستند. اين بخش از منابع طبيعی قدمتی همپای بشر داشته و يكی از مهمترين منابع تأمين غذايی و دارويی بشر درطول نسل ها بوده اند. از نقطه نظر تاريخی، گياهان اهميت فراوانی در توسعه جوامع داشته اند و تحقيقات وسيعی برای يافتن فرآورده ها ومواد طبيعی دارويی گياهی در طول تاريخ انجام شده، اما نكته حائز اهميت اينجاست كه تنها كمتر از 10 درصد از مجموع 250000 گونه گياهی جهان برای بيش از يك عملكرد زيست شناختی، شناسايی و مورد استفاده قرار گرفته اند. بر اساس آمارهای منتشره توسط (WHO)1 ، تنها بين 35 تا 70 هزار گونه گياه دارويی در طول زمان برای حداقل يك يا چند بار مورد مصرف قرار گرفته است. در حال حاضر، 25 درصد از داروهای موجود، منشأ گياهی دارند و 12درصد داروها نيز از منابع ميكروبی ساخته شده اند. پتانسيل توليد داروهای گياهی در طبيعت بسيار بالاست. برای نمونه گفته مي شود 125000 گونه گياه دارويی در جنگلهای استوايی جهان يافت مي شود. ارزش اقتصادی و تجاری گياهان دارويی فوق العاده زياد است. در بعضی آمارها ارزش تجارت جهانی گياهان دارويی بالغ بر 43ميليارد دلار در سال برآورد شده و طی آمار منتشره شده فروش فرآورده های گياهی در سال 1997 بالغ بر 3/24 ميليارد دلارآمريكا بوده است. (122)
گرايش عمومی جامعه به استفاده از داروها و درمانهای گياهی و به طور كلی فرآورده های طبيعی به ويژه در طی سالهای اخير روبه افزايش بوده و مهمترين علل آن، اثبات اثرات مخرب و جانبی داروهای شيميايی از يك طرف و ايجاد آلودگي های زيست محيطی كه كره زمين را تهديد مي كند از سوی ديگر بوده است. بيش از 60 درصد مردم آلمان و بلژيك و 74 درصد انگليسي ها تمايل به استفاده از درمانهای طبيعی گياهی دارند. ضمن اينكه طبق آمار سازمان بهداشت جهانی بالغ بر 80 درصد مردم جهان به ويژه در كشورهای در حال توسعه و نواحی فقير و دور افتاده عمده ترين نيازهای درمانی خود را از گياهان دارويی تأمين مي كنند. از سوی ديگر گياهان دارويی جزء ذخاير و منابع طبيعی هستند و بسياری از كشورها كم يا زياد از يك چنين منبعی برخوردارند كه نوع، تعداد و تنوع گونه های گياهی بر اساس شرايط و موقعيت جغرافيايی هر منطقه متفاوت است. متأسفانه سودآوريهای كلان اقتصادی و توجه روز افزون به تجارت جهانی گياهان دارويی، مشكلات و مسائل ناگواری را برای اين منابع به وجود آورده و نسل گونه های گياهی را با خطر انقراض مواجه ساخته است. چرا كه بخش عظيمی از تجارت، مربوط به گونه های گياهی دارويی است كه از طبيعت جمع آوری شده و بعضاً با شيوه های نادرست، نه تنها به انقراض نسل گونه ها می انجامد بلكه تنوع زيستی منطقه و جهان را نيز با خطر نابودی مواجه می سازد. استفاده مطلوب، منطقی و بهينه از اين منابع كه به لحاظ فناوری بسيار كم هزينه تر و ساده تر از صنايع دارويی شيميايی است، می تواند ضمن تأمين بخشی از نيازهای عمده بهداشتی و درمانی جامعه از خروج مقادير متنابهی ارز جلوگيری نموده و مانع گسترش وابستگی به بيگانگان شود. بنابراين با اتخاذ سياستها و راهكارهای مناسب و مبتنی بر يك شناخت واقع گرايانه از وضعيت موجود اين منابع و كاربرد روشهای علمی و صحيح در تمام ابعاد اعم از كاشت، داشت، برداشت و بهره برداری صنعتی و اقتصادی آن، چه از طبيعت وچه به صورت كشت مكانيزه، ميتوان به دركی واقعی و اصولی در خصوص نقش و بازدهی گياهان دارويی در جوامع رو به رشدی همچون ايران رسيد و علاوه بر حفظ و حراست از اين سرمايه های ملی به شكوفايی و توسعه پايدار جامعه نيز دست يافت.(122)
1-2-1- موارد مهم در تولید گیاه دارویی
اگر نحوه آماده ‌سازی داروهای گیاهی و تحویل آنها به مردم به نحو صحیح انجام نگیرد خواص درمانی گیاه از بین رفته یا تقلیل می‌یابد که این امر موجب عدم تأثیر گیاه در درمان بیماری می‌گردد.
از مواردی که باعث کاهش اثر بخشی گیاه می‌گردد: کشت در زمینی که از نظر مواد خاص مورد نیاز گیاه، دچار کمبود باشد، عدم مبارزه صحیح با آفات و بیماریهای گیاهان دارویی کشت شده که اغلب موجب کاهش مواد مؤثر گیاه یا تغییر نسبت ترکیبات مفید گیاه می‌گردند، رعایت نکردن زمان مناسب برداشت (برحسب وضعیت هوا و ساعات روز)، خشک کردن گیاه در شرایط نامناسب (از نظر درجه حرارت، مدت زمان خشک کردن یا سرعت خشک کردن و…)، عدم نگهداری صحیح و بسته‌بندی مناسب (فرّار بودن برخی ترکیبات، آلودگی گیاه برداشت شده به قارچ یا باکتری و…)، تقلبات دارویی (برخی از اوقات به‌عمد یا غیرعمدی، گیاهی به‌عنوان گیاه دیگر به صرف داشتن ظاهر مشابه فروخته می‌شود و این مسأله علاوه بر اینکه در سطح گونه گیاهی – به فراوانی – اتفاق می‌افتد، گاهی در حد جنس گیاه نیز صورت می‌گیرد).(10)
1-2-2- ویژگی های خاص تولید گیاهان دارویی و معطر
ویژگی های خاص تولید گیاهان دارویی و معطر را می توان به صورت زیر نام برد:
1) تنوع زیادی در گیاهان و گونه های دارویی وجود دارد.
2) مواد مؤثره آنها دارای اهمیت فوق العاده ای است.
3) شرایط اگرواکولوژیکی تأثیر شگرفی بر مواد مؤثره آنها دارد.
4) تجارت آنها نسبتاً کم، قیمت شان ناپایدار و در تجارت آنها رقابت جهانی وجود دارد.
1-2-3- شکل های مصرف گیاهان دارویی
گیاهان دارویی و معطر عمدتا به فرمهای زیر مصرف می شوند:
1) گیاه تازه
2) گیاه خشک شده یا کنسرو شده
3) بصورت فرآوری شده توسط حرارت
4) استحصال مواد موثره در صنعت
1-2-4- روش تهیه برخی از اشکال مصرفی داروهای گیاهی
دم کرده:
مقدار تعیین شده از پودر گیاه را، در مقدار معینی از آب جوش ریخته و به بهم می‌زنند. بعد روی ظرف را پوشانده و به مدت ۳۰-۱۵ دقیقه صبر می‌کنند سپس آن را صاف می‌کنند.
جوشانده:
1.جوشانده ملایم: مقدار معینی از گیاه خردشده را با ۴/۱ لیتر آب جوش مخلوط کرده، آن را کمی می‌جوشانند. سپس آن را از حرارت دور کرده، صبر می‌کنند تا دم بکشد. سپس آن را صاف می‌کنند.
2.جوشانده معمولی: تفاوت آن با جوشانده ملایم در افزایش زمان جوشش است.
خیسانده:
این شکل برای مواد مؤثری که در اثر حرارت از بین می‌روند، توصیه می‌شود. برای تهیه خیسانده- ی سرد، مقدار مشخصی از پودر گیاه را در حجم معینی از آب ریخته، درِ ظرف را ۶ الی ۱۲ ساعت می‌بندند. سپس محتویات ظرف را صاف می‌کنند.(8)
1-3- خصوصیات گیاهی
ترخون یا تلخون گیاهی است علفی، پایا و به شکل بوته به ارتفاع 30 سانتیمتر تا یک متر است. (شکل 1-1) برگ ها باریک و نوک تیز و به رنگ سبز تیره هستند. برگ های قاعده ساقه گیاه دارای سه لوب است که لوب وسط بزرگ و دو لوب کناری کوچک می باشند. ساقه ها تقریباً نازک و شکننده می باشند که در اثر شکسته شدن بوی اسانس آنها به مشام می رسد. برگ های گیاه نیز معطر بوده ورایحه خاصی دارند. قسمت مورد استفاده گیاه، برگ و شاخه های جوان و نرم است که هنوز چوبی نشده اند. مزه گیاه تازه تند و سوزاننده می باشد. برای تکثیر و پروش این گیاه قطعات ریزوم آن را در خاک قرار می دهند که پس از مدتی جوانه هایی از آنها می روید وگیاه جدیدی به وجود می آید. همچنین ،ریزوم گیاه به اطراف گسترش می یابد و باعث ازدیاد و تولید گیاهان جدید می شود. گیاه ترخون از خانواده ی گل آفتاب گردان ها است.(13)
شکل(1-1)گیاه ترخون (13)
1-4- پراکندگی ترخون
قدمت این گیاه به 500 سال قبل از میلاد برمی‏گردد. برخی از محققین منشا این گیاه را شمال و مرکز آسیا معرفی کرده اند ولی عده ای دیگر منشا آن را شمال و غرب آمریکا می دانند ولی ترخون برای اولین بار در مناطق جنوبی روسیه و سیبری دیده شده است. در کتاب دکتر زرگری منشاٴ اصلی گیاه ترخون روسیه و نواحی سیبری ذکر شده است،ولی به علت استفاده زیاد از آن ،اکنون در بسیاری از نقاط جهان و از جمله ایران کشت می شود. گل های این گیاه زرد رنگ هستند که در فواصل تیر تا مهر ماه شکوفه می ‏دهند. گل های زرد رنگ این گیاه بصورت گل آذین خوشه در انتهای ساقه اصلی نمایان می شوند. (شکل1-2)
امروزه 2 نوع از این گیاه کشت می ‏شود: روسیه و فرانسه.
برگ‏ های گونه فرانسوی براق‏ تر و تند و تیزتر از گونه ‏ی روسیه‏ای آن می ‏باشد. اکثر ترخون‏هایی که به منظور استفاده در تجارت و بازرگانی استفاده می ‏شوند از برگ‏ های خشک شده‏ی گیاه ترخون فرانسوی حاصل می ‏شوند. البته برخی معتقدند که این گیاه آلمانی می باشد و به اشتباه فرانسوی نام گرفته است.(64)

شکل(1-2)گل گیاه ترخون (64)
1-5- تركيبات موجود در گیاه ترخون
هر 100 گرم ترخون خشک حاوی 295 کالری، 8 گرم رطوبت، 23 گرم پروتئین، 7 گرم چربی، 50 گرم مجموع کربوهیدرات ها، 7/5 گرم فیبر، 12 گرم خاکستر، 1/139 میلی گرم کلسیم، 313 میلی گرم فسفر، 32 میلی گرم آهن، 347 میلی گرم منیزیم، 312 میلی گرم نیتروژن، 62 میلی گرم سدیم، 3 میلی گرم پتاسیم، 1/5 میلی گرم ریبوفلاوین، 9 میلی گرم نیاسین، 81 میلی گرم فیتوسترول و ویتامین ث می باشد. خشک کردن این گیاه در محل سایه سبب حفظ رنگ و میزان مواد موثره آن می گردد. البته استفاده از خشک کن های صنعتی در مورد این گیاه رونق فراوانی دارد و بدین منظور از دمای 40 درجه سانتیگراد استفاده می شود. مهمترین ماده موثره این گیاه اسانسی به رنگ زرد کم رنگ است که میزان آن بین 1 تا 3 درصد گزارش شده است. مهمترین اجزای اسانس ترخون عبارتند از آلفاپي نن، بتاپي نن، کامفن، ليمونن، سيس و ترانس اوسي من، آلفا فلاندرن، لينالول، اسيدبوتيريک، دلتا4 کارن، ژرانيول و اوژنول. در سال های اخیر ایزوکومارینی به نام آرتمدیول در گیاه کشف شده است. ترخون منبع بسيار خوبي از آهن، كلسيم و منگنز و داراي پتاسيم، منيزيم و ويتامين ‏هاي Aو C است. (64)
1-6- خواص درمانی و کاربردها
ترخون بیشتر به صورت یک سبزی در پخت و پز استفاده می ‏شود اما از آن برای مصارف پزشکی نیز استفاده می ‏کنند. به دلیل داشتن خاصیت بی‏ حس‏ کنندگی در دهان، یونانیان باستان این گیاه را برای  تسکین دندان درد می‏جویدند. این گیاه همچنین در قرون وسطی به عنوان یک پادزهر برای درمان سم مارگزیدگی استفاده می ‏شد.(10)
از دیگر خواص مفید ترخون می ‏توان به مواردی چون کمک به هضم بهتر غذا، مسکن ملایم و یک کمک کننده‏ ی خوب به پیشگیری از بیماری‏ های قلبی و چاقی اشاره کرد. از قدیم الایام برای درمان دردهای شکمی و افزایش اشتها از ترخون استفاده می شده است. ترخون تنظیم کننده قاعدگی در زنان است. این گیاه مخصوصاً اگر به شکل دم کرده مصرف شود برای رفع خستگی و آرامش اعصاب بسیار سودمند است به همین دلیل برای افراد بیش فعال مفید است. ترخون تولید صفرا به وسیله ‏ی کبد را افزایش می‏ دهد و به این ترتیب به هضم و گوارش غذا کمک می‏کند و موجب افزایش سرعت فرایند سم ‏زدایی در بدن می‏ شود. افرادی که فشار خون بالایی دارند می‏توانند از این سبزی به جای نمک در غذا استفاده نمایند. (13)
مهمترین اثرات درمانی که در منابع مختلف از ترخون گزارش شده است عبارتند از: ضد نفخ ، ضد کرم ، خواب آور، ادرارآور ،خنک کننده ، مقوی معده ، ضد التهاب و آماس ، مسکن دندان درد ،ضدسرطان ، قاعده آور و مسهل. همچنین برای درمان در نیش حشرات و خنثی کردن سم آنها ونیز برای درمان گاز گرفتن سگ هار مفید است. ابن سینا در کتاب قانون راجع به ترخون چنین نوشته است: دارای نیروی مخدر است. رطوبت ها را بر می چیند و خشک می کند ونوعی سردی دارد که سودمند است. در دهان نگه داشتن آن جهت درمان زخم و جوش درون دهان مفید است. همچنین در دستگاه گوارش دیر هضم است.(13)
ترخون توانایی بسیار زیادی برای مبارزه با کرم‏های روده‏ای نیز دارد. ترخون ترشح شيره‏ هاي گوارشي معده را تحريك مي ‏كند و به همين دليل موجب افزايش اشتها مي‏شود. اين اتفاق درست زماني شروع مي ‏شود كه شما آن را در دهان تان قرار مي ‏دهيد جايي كه در آن بزاق توليد مي‏ شود. در قسمت ‏هاي پايين‏ تر دستگاه گوارشي، شيره‏ ي معده و صفرا ترشح مي ‏شوند تا اگر غذايي در معده باشد سرعت هضم مواد غذايي را افزايش دهند و اگر معده خالي باشد به نوبه ‏ي خود موجب افزايش اشتها شوند. روغن ‏هاي فرار موجود در ترخون گردش خون و مخاط را بهبود مي ‏بخشند و به توزيع مناسب مواد مغذي، اكسيژن، هورمون ‏ها و آنزيم ‏ها در سراسر بدن كمك مي ‏كنند. ترخون همچنين موجب مهار رشد ميكروب ‏هاي روي پوست نيز مي ‏شود و به اين ترتيب موجب كاهش بوي بدن مي ‏شود.(10)
شکل(1-3) برگ گیاه ترخون (10)
1-6-1- خواص مفید روغن ‏های فرار ترخون
روغن‏های ضروری ترخون به وسیله‏ تقطیر با بخار آب از برگ ‏ها و گل ‏های این گیاه استخراج می‏شوند و شامل سینئول، استراگول، اوسیمن و فلاندرن می ‏باشند.(شکل1-3) روغن ‏های ضروری یا همان اسانس های فرار موجود در ترخون دارای خواص زیادی می باشند که از آن جمله می توان به مواردی چون ضد روماتیسم، اشتها آور، کمک به بهبود گردش خون، کمک به گوارش بهتر غذاها، برطرف‏ کننده بوی بد، قاعده‏آور، محرک و کرم‏ زدا اشاره کرد. چگونگی تاثیر روغن‏های فرار بر روی برخی بیماری‏ ها:
1-6-1-1- ضد روماتیسم
دو عامل مهم در ایجاد روماتیسم (درد مفاصل )و آرتریت (التهاب و ورم مفاصل) دخیل هستند:
• گردش خون و لنف نامناسب مخصوصاً در اندام‏ هایی مثل دست و پا
• تجمع مواد سمّی مانند اسید اوریک در بدن.
با این توضیحات برای درمان این بیماری باید 2 اتفاق بیفتد: یا این که ماده درمان کننده به جریان خون کمک کند و آن را آسان ‏تر نماید یا باید سم ‏زدا باشد یعنی باید سم‏ ها را از بدن خارج کند.
روغن ‏های فرار ترخون بیشتر به دلیل اول برای این بیماری مفید هستند یعنی توانایی بسیار خوبی برای افزایش جریان خون دارند. بدین ترتیب موجب گرم شدن ناحیه ی آسیب دیده می ‏شوند ، علاوه بر این نمی ‏گذارند که اسید اوریک در آن مکان‏ های خاص تجمع کنند. ترخون همچنین به سم‏ زدایی نیز به ‏وسیله‏ ی تحریک دفع ادرار و مدفوع کمک می‏ کند.
1-6-1-2- اشتهاآور
ترخون ترشح شیره‏ های گوارشی معده را تحریک می ‏کند و به همین دلیل موجب افزایش اشتها می ‏شود. این اتفاق درست در زمانی شروع می ‏شود که شما آن را در دهان تان قرار می ‏دهید جایی که در آن بزاق تولید می‏ شود. در قسمت ‏های پایین‏ تر دستگاه گوارشی، شیره‏ ی معده و صفرا ترشح می ‏شوند تا اگر غذایی در معده باشد سرعت هضم مواد غذایی را افزایش دهند و اگر نباشد و به عبارتی معده خالی باشد به نوبه ‏ی خود موجب افزایش اشتها شوند.
1-6-1-3- کمک به بهبود گردش خون
روغن ‏های فرار موجود در ترخون گردش خون و مخاط را بهبود می ‏بخشند و به توزیع مناسب مواد مغذی، اکسیژن، هورمون ‏ها و آنزیم ‏ها در سراسر بدن کمک می ‏کنند.
1-6-1-4- کمک به هضم مواد غذایی 
این روغن‏ها یا به عبارتی اسانس ‏ها همان ‏طور که در بالا ذکر شد موجب افزایش شیره‏ های گوارشی در سراسر دستگاه‏ گوارش می ‏شوند و بدین ترتیب به افزایش توانایی بدن به هضم مواد غذایی از طریق تجزیه‏ ی غذاها به مواد مغذی مختلف کمک می کند(ترخون به خصوص برای هضم پروتئین‏ ها و چربی‏ های گوشت کمک کننده ی خوبی است) و به وسیله‏ ی تحریک حرکات دودی روده‏ ها موجب تسهیل حرکت غذاها در کل سیستم گوارشی می ‏شوند. 
1-6-1-5- بو زدایی
بوی تند و معطر ترخون برای دور کردن بوی بد از بدن استفاده می ‏شود. ترخون همچنین موجب مهار رشد میکروب ‏های روی پوست نیز می ‏شود و به این ترتیب موجب کاهش بوی بدن می ‏شود.
1-6-1-6- قاعده‏آور
ترخون قاعدگی را آسان ‏تر و آن را منظم می ‏کند. علاوه براین، ترخون موجب تسکین دردهای شکمی، حالت تهوع، خستگی و دیگر آزار و اذیت‏های این دوران خواهد شد.
1-6-1-7- محرک
ترخون موجب تحریک و تهییع مغز، سیستم عصبی، سیستم گوارشی، سیستم گردش خون و سیستم هورمونی(اندوکرینی) می ‏شود. به عبارتی این گیاه به نوبه ‏ی خود همه ‏‏ی سیستم ‏های متابولیکی را تحریک می ‏کند و در نتیجه رشد و ایمنی بدن را ارتقا می بخشد.
1-6-1-8-کرم‏زدا
سمیّت این روغن کرم ‏های بدن را می ‏کشد. این ها شامل کرم‏های گرد و نواری که در روده یافت می ‏شوند، کرم قلاب‏ دار که می تواند به هر جایی از بدن برود و حتی کرم حشره که بر روی زخم‏ ها وجود دارد، می‏ شوند. البته دقت داشته باشید که تا وقتی این روغن‏ ها به صورت موضعی و خارج از بدن استفاده می ‏شوند جای نگرانی وجود ندارد اما هنگامی که به صورت خوراکی مصرف می‏شوند باید مراقب بود زیرا این‏ها سمّی هستند.(122)
1-6-2- نکات مهم در استفاده و نگهداری ترخون
– این روغن‏ها به دلیل وجود استراگول سمّی هستند، استراگول2 نام دیگر متیل چاویکول3 است و از این رو نباید به کودکان کم سن (زیر 4 سال) و زنان باردار داده شود.
– ترخون را به صورت تازه 10 تا 14 روز می ‏توان در یخچال نگهداری کرد. اما در فریزر 4 تا 6 ماه قابل نگهداری است.
–  برای خشک کردن ترخون، ابتدا آن را پاک کرده و خوب بشویید و سپس در یک محل تاریک و گرم قرار دهید وقتی که خشک شدند آن ها را درون شیشه‏ تمیزی ریخته و در جای خنک و تاریک نگه داری کنید.
ترخون‏های خشک شده دارای طعم و مزه‏ ی همانند ترخون ‏های تازه نیستند، اما به هر حال برای زمانی که سبزی تازه در دسترس نیست، مناسب هستند. (122)
1-7- اثرات فارماکولوژیکی ترکیبات گیاه ترخون
1-7-1- خواص کومارین های موجود در ترخون
کومارین ها ترکیباتی تقریباً سمی هستند با چگالیg/m3 936/0 ونقطه ذوبc °71 ونقطه جوش c° 301 که از هیدروکسیلاسیون ،گلیکوزیلاسیون وحلقوی شدن اسید سینامیک4 به دست می آید و فرمول شیمیایی آن C9H6O2 و نام 1و2 بنزوپیرون را دارا می باشد. (12)
کومارین ترکیب کشنده برای جانوران جونده مثل موش محسوب می شود که به طور وسیعی به 3 و4 کومارین اپوکسید متابولیزه می شودکه این ترکیب باعث خونریزی داخلی می شود. کومارین ضد میتوز ، مهارکننده آلدوردوکتاز، مهارکننده سنتز پروستاگلندین 5ها، مهارکننده لیپواکسیژناز و ضد باروری می باشد.(26)
شکل(1-4) ساختار شیمیایی کومارین (12)
کومارین و مشتقات آن نقش چشمگیری در ممانعت از متاستاز سلولهای سرطانی کلیه ایفا می کنند. سمیت کم کومارین باعث می شود که این ترکیب با داروهایی که در درمان متاستاز سلول های کلیه ای سرطانی شده استفاده می شوند ترکیب شده،بدون اینکه سمیت این داروها را بالا ببرند، تاثیردارو را افزایش می دهند.(28)
استفاده از کومارین و مشتقات آن در دوران بارداری (تا هفته 26 بارداری) باعث ایجاد چشمهای نابهنجار و باعث ایجاد سقط خودبخودی جنین نیز می گردد. استفاده از ویتامین K بلافاصله بعد از تشخیص آبستنی در زنان تحت درمان با



قیمت: تومان

دسته بندی : پایان نامه

دیدگاهتان را بنویسید